Ceremonia, część po części
Wyjaśnienie sema wirujących derwiszy
Co dzieje się podczas mewlewickiego sema, część po części: muzyka, płaszcze i czapki, cztery selamy oraz to, co jest ceremonią, a co występem.
Zarezerwuj wieczór derwiszy ↗Szybka odpowiedź
Sema to mewlewicka ceremonia suficka, podczas której tancerze zwani semazenami wirują w rytm muzyki. Przebiega według ustalonego porządku: pochwała i improwizacja na flecie trzcinowym, powolna procesja w trzech kręgach, cztery części zwane selamami, w których tancerze wirują, oraz końcowa recytacja. Zakon mewlewitów powstał w Konyi po śmierci Rumiego w 1273 roku, a UNESCO wpisało ceremonię na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Czym jest sema
Sema pochodzi od słowa oznaczającego słuchanie. W zakonie mewlewitów jest to rytuał wspomnienia Boga, odprawiany w sali zwanej semahane, podczas którego tancerze, semazeni, wirują w kręgu wokół swojego szejka. To modlitwa wyrażona przez muzykę i ruch. UNESCO wskazuje Konyę i Stambuł jako najaktywniejsze ośrodki zakonu współcześnie. Ceremonia przebiega według ustalonego porządku, a gdy go poznasz, wieczór przestaje wyglądać jak widowisko, a zaczyna czytać się jak sekwencja. Wielu odwiedzających spodziewa się przedstawienia, a odnajduje rytuał — i tę różnicę warto zrozumieć przed wyjazdem. Dalsza część tego przewodnika omawia ceremonię w kolejności, w jakiej się rozgrywa.
Muzyka
Repertuar muzyczny sema nazywa się ayin. UNESCO opisuje go jako zestaw czterech części, śpiewanych i granych przez niewielki zespół: wokalistę, neyzena (gracza na neju) i dwóch perkusistów na kotłach i talerzach. Ney to trzcinowy flet wzdłużny, a turecka wersja ma zwykle siedem otworów — sześć z przodu i jeden na kciuk z tyłu. Ney prowadzi muzykę. Muzyka jest skomponowana na potrzeby rytuału, a kilku osmańskich kompozytorów napisało ayiny dla mewlewickich lóż, więc to, co słyszysz, należy do ceremonii, a nie ją zdobi. Wsłuchaj się w sposób, w jaki instrumenty przekazują sobie prowadzenie — każdy selam ma własną muzykę, a te zmiany wyznaczają, w którym miejscu ceremonii jesteś.
Część pierwsza: pochwała i flet trzcinowy
Ceremonia rozpoczyna się od Naat-i Şerif, pochwały Proroka Mahometa śpiewanej przez solowy głos. Kończy ją taksim, improwizacja na ney, którą zakon odczytuje jako boski oddech dający życie wszystkiemu. Inne przekazy dodają na początku modlitwy, recytację Koranu i czytania z Masnavi Rumiego, więc dokładny porządek nieco różni się między źródłami i między lożami. Stały pozostaje nastrój: najpierw głos i flet, jeszcze bez ruchu, a semazeni czekają w czarnych płaszczach. Jeśli wejdziesz do sali, gdy ta część trwa, jesteś we właściwym miejscu.
Część druga: procesja
Następnie przychodzi Devr-i Veled, nazwany tak od syna Rumiego, Sułtana Veleda. Semazeni powoli obchodzą salę przy muzyce instrumentalnej. Przed każdym okrążeniem kłaniają się tancerzowi z przodu, a potem temu z tyłu — pozdrowienie opisywane jako dusza do duszy. W sumie wykonują trzy okrążenia. Zanim rozpoczną się okrążenia, rozlega się mocne uderzenie w podłogę, które zakon łączy z boskim nakazem przy stworzeniu. Potem, po okrążeniach, zdejmują czarne płaszcze. Wypatruj tego momentu, bo oddziela on wstęp od wirowania. Wszystko do tego miejsca to chodzenie. Wirowanie zaczyna się dopiero po zdjęciu płaszczy, więc jeśli stoisz z tyłu sali i nie widzisz podłogi, niech muzyka będzie twoim przewodnikiem.
Co oznaczają stroje
Semazeni wchodzą w czarnych płaszczach i wysokich brązowych filcowych kapeluszach. Przekazy zakonu odczytują płaszcz jako grób, a kapelusz, sikke, jako nagrobek ego, więc zdjęcie płaszcza oznacza odrodzenie. Długie białe spódnice i kurtki pod spodem to inne symbole ukazywane w ceremonii, choć źródła nieco odmiennie wyjaśniają białą szatę; podaję jako pewne tylko płaszcz i kapelusz. Warto przyjrzeć się kapeluszom z bliska, jeśli zobaczysz je na wystawie w muzeum loży.
Część trzecia: cztery selamy
Selamy stanowią główną część ceremonii. Tancerze wirują, prowadząc prawą stopą obrót wokół lewej, która pozostaje osadzona jako oś. Ramiona mają uniesione, prawa dłoń skierowana w górę, by przyjmować łaskę, a lewa w dół, ku ziemi. Każdy selam to odrębny ustęp muzyczny. Jeden często cytowany przekaz odczytuje pierwszy jako narodziny ku prawdzie przez wiedzę, drugi jako zachwyt nad porządkiem stworzenia, trzeci jako przemianę tego zachwytu w miłość, a czwarty jako powrót do służby całemu stworzeniu. W ostatnim szejk przyłącza się do wirowania. Każdy selam to odrębny ustęp muzyczny, więc pozwól muzyce wyznaczać, gdzie jesteś, zamiast liczyć.
Zakończenie
Ceremonia kończy się recytacją z Koranu. Często przywoływany werset to 2:115, który mówi, że gdziekolwiek się obrócisz, tam jest oblicze Boga. Modlitwy i wspólna inwokacja zamykają rytuał, a od publiczności oczekuje się ciszy i bezruchu przez całą ceremonię — cisza po wirowaniu jest jej częścią. Jeśli uczestniczysz w wieczorze z kolacją, licz się z tym, że ta końcowa część będzie podporządkowana harmonogramowi gospodarza: wprowadzenie przed i posiłek po niej stanowią ramę. Nie każde miejsce przestrzega każdego etapu pełnego rytuału. Jeśli coś jest krótsze lub w innej kolejności, to kwestia formatu, nie błąd.
Ceremonia lub występ
Loże mewlewitów zostały zamknięte w Turcji w 1925 roku, a UNESCO odnotowuje, że państwo zaczęło ponownie zezwalać na publiczne występy w latach 50., a w latach 90. złagodziło ograniczenia. W tamtych latach tradycja przekazywana była głównie jako muzyka i pieśń, a nie jako nauka duchowa. UNESCO dodaje, że wiele ceremonii jest obecnie inscenizowanych dla zwiedzających w skróconej formie, podczas gdy niektóre prywatne grupy starają się przywrócić pierwotny, kameralny charakter. Wieczór z kolacją należy do kategorii ofert dla zwiedzających. To prawdziwa muzyka i prawdziwe wirujące tańce, w porządku zbliżonym do ceremonii, ale nie jest to pełne nabożeństwo i gospodarz powinien to wyraźnie zaznaczyć. Nie czyni to jednak wieczoru bezwartościowym. Oznacza to, że warto przyjść dla muzyki, wirujących tańców i objaśnień, i odczytywać to jako wprowadzenie do tradycji, a nie jako zamiennik nabożeństwa w czynnej loży.
Stambuł i sema
UNESCO uznaje Stambuł, wraz z Konyą, za jedno z najaktywniejszych centrów tradycji mewlewitów. Założona w 1491 roku stambulska loża Galata Mevlevi Lodge jest dziś muzeum, które gości również występy wirujących derwiszów, a jej wnętrze ukazuje układ semahane w osmańskim budynku z ośmiokątną salą. Odwiedzający Stambuł mogą zatem zobaczyć ceremonię w loży, w sali widowiskowej lub jako część wieczoru, takiego jak kolacja na tej stronie. Każde z tych doświadczeń ma inny charakter, a wprowadzenie, które otrzymujesz, kształtuje to, ile z niego wyniesiesz.
Jak oglądać
UNESCO podaje, że derwisz wiruje z otwartymi, lecz nierozogniskowanymi oczami, dzięki czemu otoczenie rozmywa się i płynie. Zrób tak samo. Zamiast podążać wzrokiem za jednym tancerzem, pozwól oczom spocząć na kręgu i dostrzeż ramiona, spódnice i powolne tempo. Zachowaj ciszę i odłóż telefon; błysk flesza zakłóca koncentrację tancerzy. Tradycyjnie, jak zauważa UNESCO, wirujący derwisze najpierw przestrzegają zalecanego postu trwającego kilka godzin, co jest jednym z powodów, dla których późniejsza kolacja tak naturalnie wpisuje się w rytm wieczoru. Jeśli możesz, usiądź tak, by widzieć cały krąg, ponieważ układ grupy jest częścią znaczenia.
Dla kogo to nie jest
Jeśli oczekujesz świateł, widowiska scenicznego lub żywiołowego tańca, sema cię rozczaruje. Jest powolna, z założenia powtarzalna i przez długie fragmenty milcząca. Wymaga też od publiczności szacunku dla religijnego rytuału, a muzułmanie mają różne poglądy na muzykę i taniec w kulcie, więc niektórzy patrzą na to z mieszanymi uczuciami. Jeśli nie potrafisz usiedzieć w ciszy albo zabierasz małe dzieci, które nie wytrzymają godziny w spokoju, lepiej wybierz inny wieczór.
Najczęściej zadawane pytania
Co oznacza sema?
Sema pochodzi od słowa oznaczającego słuchanie. W zakonie mewlewitów określa wirujący taniec, rytuał przypomnienia Boga odprawiany przy muzyce.
Dlaczego derwisze wirują?
Obrót jest formą modlitwy. Zakon odczytuje go jako duchowe wznoszenie się poprzez wiedzę i miłość, a każdemu pełnemu obrotowi towarzyszy wspomnienie Boga.
Jak długo trwa pełny sema?
Źródła nie podają jednej stałej długości. Przedstawienia dla zwiedzających są często skracane, więc sprawdź czas podany na swoim bilecie, zamiast zakładać z góry.
Czy sema to to samo co taniec brzucha lub taniec ludowy?
Nie. To rytuał suficki o ustalonym porządku, określonej muzyce i symbolicznych strojach, wykonywany w ciszy przez publiczność.
Czy kobiety mogą wirować?
Historycznie praktyka dotyczyła mężczyzn, ale źródła opisują kobiety jako wczesne uczestniczki, a niektóre grupy organizują dziś ceremonie mieszane. Sprawdź program na wybrany termin.
Czy ceremonia znajduje się na liście dziedzictwa?
Tak. UNESCO ogłosiło ceremonię Mevlevi Sema Arcydziełem Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości w 2005 roku, a obecnie figuruje ona na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO.
Źródła