Rumi en de Mevlevi-orde

Rumi

Rumi, wiens volledige naam Jalal al-Din Muhammad was, werd geboren in 1207 en overleed op 17 december 1273. Zijn familie kwam uit Balkh, en de opmars van de Mongolen dreef hen westwaarts. Hij vestigde zich in Konya, destijds de hoofdstad van het Seltsjoekse Sultanaat van Rum, waaraan de naam Rumi is ontleend. Van hem werd verwacht dat hij zijn vader zou opvolgen als godsdienstgeleerde en leraar. Zijn Masnavi wordt beschouwd als een van de grote gedichten van de Perzische taal, en zijn poëzie wordt tegenwoordig wereldwijd in vele vertalingen gelezen.

Shams en de gedichten

In 1244 ontmoette Rumi de rondtrekkende derwisj Shams van Tabriz, en die ontmoeting veranderde zijn leven. Shams verdween in 1248, en Rumi's verdriet vloeide uit in een stroom van lyrische gedichten in de Divan van Shams van Tabriz. Biografieën van Rumi vermengen geschiedenis met legende, dus geleerden behandelen de oude verslagen met zorg. Een populair verhaal zegt dat hij voor het eerst begon te draaien toen hij hoorde hoe goudsmeden in de bazaar van Konya hamerslagen gaven. Een andere opvatting houdt vol dat hij het wervelen van Shams leerde. Beide verhalen worden verteld over het ontstaan van de sema.

De orde begint in Konya

Na Rumi's dood stichtten zijn zoon Sultan Veled en Husameddin Chelebi de Mevlevi-orde, en zij lieten in Konya een mausoleum bouwen boven zijn graf. De graftombe werd voltooid in 1274 onder een koepel bedekt met turquoise tegels, die vandaag het herkenningspunt van de stad is. De orde ontleende haar naam aan Mevlana, de titel die Turken voor Rumi gebruiken, wat onze meester betekent. Haar leider is traditioneel een Çelebi, een afstammeling van Rumi's familie.

Loges in het hele rijk

Onder de Ottomanen verspreidde de orde zich over het hele rijk, en in vele steden werden Mevlevi-loges, mevlevihane genaamd, gebouwd. De Galata Mevlevi-logde in Istanbul, gesticht in 1491 tijdens de regeerperiode van Bayezid II, wordt beschreven als de oudste Mevlevi-logde van de stad. Zij heeft een achthoekige ceremoniezaal met barokke elementen uit de 18e eeuw. Latere sultans steunden de orde, en sultan Selim III las de Masnavi en bespeelde de ney; zijn regeerperiode wordt vaak de gouden eeuw van de orde genoemd.

Lees verder: Wervelende derwisj-sema uitgelegd

Training en een levenswijze

UNESCO vermeldt dat dansers vroeger 1.001 dagen afgezonderde training kregen in de loges, waarbij zij ethiek, gedragscodes en overtuigingen leerden via gebed, religieuze muziek, poëzie en dans. Na deze training bleven zij lid van de orde, maar keerden zij terug naar hun werk en familie. Naast de sema omvatten de praktijken van de orde de studie van de Koran en Rumi's werken, meditatie en gesprekken onder leiding van de sjeik. Het wervelen is één onderdeel van een grotere discipline, wat een goede inleiding bij een voorstelling duidelijk moet maken.

1925 en daarna

In 1925 sloot de nieuwe republiek Turkije de soefi-loges, en de loge van Konya werd het Mevlâna Museum, dat in 1927 opende. UNESCO vermeldt dat alle mevlevihane in dat jaar werden gesloten. De staat stond vanaf de jaren vijftig weer openbare voorstellingen toe en versoepelde de beperkingen in de jaren negentig. In de decennia van sluiting overleefde de traditie, maar grotendeels als muziek rather dan als religieus onderricht. Tegenwoordig worden sema-ceremonies in Turkije vaak gepresenteerd als culturele evenementen, en sommige groepen werken aan het herstel van het oorspronkelijke intieme karakter.

Şeb-i Arûs

De belangrijkste jaarlijkse sema is de herdenking van Rumi's dood, Şeb-i Arûs genaamd, wat huwelijksnacht of nacht van vereniging betekent. De orde beschouwt zijn dood als een huwelijk met God. De herdenking duurt enkele dagen in Konya in december, en de laatste nacht valt op de sterfdag, 17 december. Pelgrims reizen uit vele landen, en het evenement heeft een ticketsysteem voor de ceremonie. Dat zult u niet zien tijdens een avond in Istanbul, maar het verklaart waarom de orde december als haar zwaartepunt beschouwt.